De laatste dag
14 augustus 1914: negentien namen, één datum
Het schildersregister van Rozenburg eindigt niet met een slotzin, maar met een datum. Bij negentien namen staat hetzelfde: 14 augustus 1914. Twee weken eerder had de Nederlandse regering de algemene mobilisatie afgekondigd.
Wie het register van de schilderszaal doorbladert, ziet een fabriek die ademt. Elk jaar komen er jongens en meisjes van twaalf, dertien jaar binnen, elk jaar vertrekken er een paar. In 1914 verandert dat ritme. In februari, maart en april gaan er zeven, onder wie meester Jac Brouwer, die sinds 1896 op de fabriek werkte, en V.C. Andreoli, die er ruim zeventien jaar zat. In mei vertrekken er nog drie, op 31 juli meester Frederik Anslijn. En dan, op één dag, negentien tegelijk.
Toch werd er dat voorjaar nog aangenomen. Op 9 mei 1914 schrijft het register drie namen in: de dertienjarige Alijda Siliacus, een ‘mej. Heijman’ en Teunis van Wijnbergen, die bijna een jaar weg was geweest en terugkwam als gezel. Drie maanden later staan ook zij op de lijst van de laatste dag.
Negentien namen
Op vrijdag 14 augustus 1914 eindigt het register voor iedereen die dan nog op de schilderszaal werkt. Het zijn twee meesters, negen schilders, drie gezellen en vijf leerlingen. Leeftijden en beginjaren volgens het register:
- Sam Schellink, 38 jaar, meester, sinds 1892
- Jacob van Rossum, 33, meester, sinds 1895
- Leendert Hakker, 28, schilder, sinds 1898
- Jasper Burghout, 29, schilder, sinds 1899
- C.W.J. ’t Hart, 29, schilder, sinds 1899
- Leenderd de Weij, 28, schilder, sinds 1899
- Josephina Bordat, 27, schilder, sinds 1901
- Antonius Limburg, 27, schilder, sinds 1901
- Martha Loos, 27, schilder, sinds 1902
- Cornelis van Wezenberg, 26, schilder, sinds 1902
- Johannes Marijnissen, 21, schilder, sinds 1906
- Teunis van Wijnbergen, 17, gezel, sinds 1910
- Cornelia Verel, 16, gezel, sinds 1910
- Johannes Bink, 15, gezel, sinds 1912
- Bertha Mica, 14, leerling, sinds 1913
- Maarten Verhoog, 14, leerling, sinds 1913
- A.C. Nanning, leerling, opnieuw sinds november 1913
- Alijda Siliacus, 13, leerling, sinds mei 1914
- mej. Heijman, leerling, sinds mei 1914
Samen hadden ze ruim 170 jaar op de schilderszaal gewerkt. Vrijwel allemaal waren ze binnengekomen als kind van twaalf tot zestien jaar.
Waarom juist toen?
Het register geeft geen reden. Het noteert alleen data, zoals het dat vijfentwintig jaar lang had gedaan. Maar de datum spreekt voor zich. Op 28 juli 1914 verklaarde Oostenrijk-Hongarije Servië de oorlog. Op 31 juli kondigde de Nederlandse regering de algemene mobilisatie af, en tienduizenden mannen moesten binnen enkele dagen opkomen. Op 4 augustus trok het Duitse leger België binnen. Nederland bleef neutraal, maar voor een fabriek die kostbaar en breekbaar porselein maakte voor kopers in binnen- en buitenland, kon het nauwelijks slechter uitkomen.

In de literatuur wordt 1914 genoemd als het jaar waarin Rozenburg ophield met het eierschaalporselein. Het register laat zien hoe dat er op de vloer uitzag. De meesters van het eierschaalporselein, Schellink en Van Rossum, vertrekken op dezelfde dag als de leerlingen die nog maar net begonnen waren. De monografie van het Haags Gemeentemuseum dateert het einde van de productie op 21 augustus 1914 — een week na de laatste datum in het schildersregister, toen de schilderszaal al leeg was. Directeur J. Jurriaan Kok had de fabriek al in 1913 verlaten. De onderneming zelf bestond nog tot 1917, maar de schilderszaal zoals het register die kende, was voorbij.
Nog in mei
Hoe gewoon het werk tot kort daarvoor doorliep, laat een tableau in Museum Rotterdam zien. Manufacturenwinkel A. van der Nagel en Zonen aan het Hang in Rotterdam bestond op 12 mei 1914 vijftig jaar, en voor die gelegenheid kwam er een tegeltableau van Rozenburg: vier bij vijf tegels met de winkelpanden, hun etalages en hun opschriften, “Garen en band”, “Mode-artikelen”, “Tricot-goederen”. Het museum vermoedt dat het naar een foto is geschilderd. Het is werk in een lange traditie: een foto als voorbeeld, een schilder die de voorstelling op tegels overzet.

Daarna
Van de meesten van de negentien houdt het spoor bij het register op. Van een paar weten we hoe het verderging. Sam Schellink werkte een tijd voor zichzelf en handelde in kunst; in 1918 ging hij naar Amphora in Oegstgeest en later naar Goedewaagen in Gouda. Jacob van Rossum werd kunstschilder, aquarellist en etser in Den Haag en later Rijswijk. Leendert Hakker bleef plateelschilder, in Waddinxveen en daarna in Gouda. Johannes Marijnissen, die net schilder was geworden, werkte vanaf de vroege jaren twintig bij De Porceleyne Fles in Delft. Van Josephina Bordat, die er dertien jaar had gewerkt, weten we alleen dat ze in Den Haag bleef wonen.
En de jongsten? Alijda Siliacus was dertien en had drie maanden op de schilderszaal gezeten. Bertha Mica en Maarten Verhoog waren veertien. Zij hoorden bij de laatste lichting van een opleiding die sinds de jaren tachtig honderden jongens en meisjes had gevormd. Wat zij daarna deden, vertelt het register niet. Het houdt op, midden in de zomer, op een vrijdag.
Schilders in dit verhaal
- Vincentius Cornelis Andreoli
- Frederik Wilhelmus Hendrik Anslijn
- Johannes Jacobus Bink
- Josephina Eva Cornelia Bordat
- Jacob Marinus Gerardus Brouwer
- Jasper Burghout
- Thomas Coesel
- Leendert Hakker
- Cornelis Willem Johannes 't Hart
- mej. Heijman
- Antonius Hendricus Limburg
- Martha Antonetta Loos
- Johannes Casper Wilhelm Marijnissen
- Bertha Frederika Mica
- Adrianus Cornelis Nanning
- Jacobus Willem van Rossum
- Samuel Schellink
- Alijda Marie Siliacus
- Cornelia Verel
- Maarten Verhoog
- Leenderd de Weij
- Cornelis Charles van Wezenberg
- Teunis van Wijnbergen
Bronnen: Schildersregister Rozenburg, zoals verwerkt op deze site (loopbaangegevens per schilder) · Monografie Rozenburg (Haags Gemeentemuseum), voor het einde van de productie op 21 augustus 1914 · Rijksmuseum Amsterdam, BK-1967-198-A · Museum Rotterdam, objectnr 80878 · Spaarnestad Photo, SFA022801503 · RKD en eerdere literatuur over de afzonderlijke schilders (zie hun pagina’s op deze site)